Recensie | Geschiedenis in kleur en zwart-wit

JOURE

Van de onlangs verschenen boeken, die geschiedenis als uitgangspunt hebben, vielen me er twee op: ‘Het goede leven’ van Annegreet van Bergen en ‘De tijd in kleur. Beelden uit de wereldgeschiedenis 1850-1960’ van Dan Jones en Marina Amaral.

Annegreet van Bergen haar nieuwe boek mag de opvolger genoemd worden van haar bestseller ‘Gouden jaren’ en kent als fotomateriaal louter zwart-wit opnamen. ‘De tijd in kleur daarentegen’ kent een pastelinkleuring, die erg bijzonder is als men bedenkt dat de vroegste hier afgebeelde foto’s dateren uit het midden van de negentiende eeuw…

Annegreet van Bergen: ‘Het goede leven’. Uitgeverij Atlas Contact. ISBN 978 90 450 3673 1.

Met het uitkomen van ‘Gouden jaren’ in 2014 duurde het niet lang of de titel zou hoog in de verkooplijsten belanden, waarbij menigeen zich verbaasde over alle veranderingen, die er sedert de Tweede Wereldoorlog hadden plaatsgevonden. Tientallen drukken zouden er al met al van het boek verschijnen. De oudere lezers zagen in de beschreven gebeurtenissen een stuk van herkenning, terwijl de jongere lezers - waarschijnlijk met een zekere scepsis dan wel ongeloof - de tekst en foto’s doornamen. Dat er gezinnen waren met een man of twaalf aan tafel, dat reizigers op Schiphol aan boord gingen via een trap, dat snelwegen geen middenberm hadden en dat kantoren rijen van typistes kenden, die achter elkaar gezeten, hun werk deden… Dat er een vervolg op de bestseller zou komen stond als een paal boven water na de vele reacties, die de schrijfster ontving. Tijdens vele lezingen die zij in het land hield vernam ze andermaal feiten om te vermelden én ontving ze veel fotomateriaal. Foto’s, die een aardig inkijkje boden in het dagelijkse naoorlogse leven in ons land.

Hoewel er overlappingen zijn met ‘Gouden jaren’ is het desondanks weer een feest der herkenning geworden. De AOW, die verstrekt gaat worden, de toename van auto’s en brommers, de buurtwinkels die allemaal ten onder gaan zoals de Végé, Centra, Vivo, enz., de verzuiling, de traditionele bloemenslinger voorop auto of bus nadat de bollenvelden waren bezocht, de opkomst van pick up en grammofoonplaat, telefoon, sparen voor de huwelijks uitzet, het spelen van de kinderen, het naaien van kinderkleding, de opkomst van wasmachine en centrifuge, enz. ‘Het goede leven’ is zo een waardige opvolger van Van Bergens nostalgische eersteling geworden. Het meisje voorop, gestoken in een gebreid pakje van moeder, lijkt blijmoedig de toekomst in te gaan. Een toekomst, die nog rigoureuzer veranderingen teweeg zou brengen dan menigeen op het moment dat de studiofoto gemaakt werd, zou vermoeden...

Dan Jones & Marina Amaral: ‘De tijd in kleur’. Uitgeverij Omniboek. ISBN 978 94 019 1435 2.

Nog in de jaren vijftig trokken er fotografen door ons land, die een foto van een woning maakten, om deze vervolgens voor een klein bedrag aan de bewoners te verkopen. Zo zijn mij foto’s bekend uit de Wouden van de daar zo veel voorkomende keuterboerderijtjes, en let wel: ingekleurd en wel! De fotograaf ontwikkelde de zwart-wit foto’s dus in zijn studio en kleurde deze vervolgens pastelkleurig in. Veelal zo kunstmatig dat iedereen wel móest zien dat de inkleuring later was aangebracht.

Deze wijze van “inkleuren” moet bij de Braziliaanse kunstenares Marina Amaral ook bekend geweest zijn, zodat zij besloot digitaal foto’s te gaan bewerken uit de tijd dat er nog geen kleurenfotografie bestond. Zoals in de inleiding beschreven staat: “Voordat je een historische foto inkleurt, dien je zorgvuldig je huiswerk te doen. Zo zal een portret van een soldaat in uniform, medailles, lintjes, onderscheidingen, insignes, voertuigen, huid en oog- en haarkleur omvatten. Binnen het mogelijke moet ieder detail worden nagetrokken, in visuele of geschreven bronnen. Het is onmogelijk de ware tinten af te leiden uit enkel de verschillende grijsnuances. En dus moet je doen wat elke historicus, van welk slag dan ook, moet doen: zoeken, graven, spitten.” Haar “doek” werd dus het computerscherm, zoals in de inleiding beschreven wordt: “De instrumenten mogen dan digitaal zijn, maar de basistechnieken zijn sinds Leonardo da Vinci’s tijd onveranderd gebleven: het langzame aanbrengen van kleur over kleur, in honderden lagen, proberen om een specifieke atmosfeer te reproduceren, die past bij de foto zelf.”

Met de Britse historicus, tv-presentator, journalist en schrijver Dan Jones werden 10.000 foto’s doorgenomen van 1850 tot 1960 waarvan er uiteindelijk 200 gebruikt zouden worden. Jones nam op zich bij elke foto een klein essay te schrijven. Alle essays moesten in elkaar overvloeien, zodat er ook nog eens een continu verhaal zou ontstaan. En het moet gezegd worden: Jones en Amaral zijn er in geslaagd een lijvig boekwerk samen te stellen, dat op chronologische wijze de historie verkent en waarbij beeld en tekst op unieke wijze verbonden zijn. Dat de foto’s levensecht, en door het kleurgebruik zelfs schokkend kunnen zijn zal menigeen beamen, die het boek ter hand neemt.

De foto’s, die uit vele bronnen afkomstig zijn, kunnen onmogelijk allemaal genoemd worden. Een kleine keuze om u enig inzicht te verschaffen, vanaf 1850: de Britse koningin Victoria, wetenschapper van de evolutieleer Charles Darwin, een cantinière (een vrouw die met de legers meetrok om de soldaten te bevoorraden en te verplegen), kanselier Bismarck, Karl Marx, president Abraham Lincoln, ontdekkingsreiziger Stanley, Bartholdi de kunstenaar achter het Vrijheidsbeeld, actrice Sarah Bernhardt, Mata Hari, gangster Butch Cassidy, Manfred von Richthofen de piloot die voor de Duitsers in de Eerste Wereldoorlog vanuit zijn eenzitter Fokker E1 (!) 80 vijandelijke vliegtuigen uit de lucht haalde voordat hij zelf door Canadezen werd neergeschoten, Adolf Hitler rond 1920 in een lederhose en met het hakenkruis op de mouw, de ondergang van zeppelin Hindenburg, Elvis Presley als militair in Duitsland, en een zeer bijzondere foto van Fidel Castro en revolutieleider Che Guevara.

Of u als toekomstig (?) lezer van ‘De tijd in kleur’ dezelfde keuze van memorabele foto’s zou hebben gemaakt als ondergetekende weet ik niet, maar die lijst zou ongetwijfeld even indrukwekkend zijn! Een aanrader!


Auteur

Koos Schulte