Recensie | Schilder tussen het vissersvolk, Hans von Bartels

JOURE

In het Katwijks Museum loopt momenteel een tentoonstelling, die gewijd is aan de van oorsprong Duitse schilder Hans von Bartels. Rond de eeuwwisseling naar de 20e eeuw verbeeldde hij vaak Nederlandse vissersdorpen en hun bevolking.

Het leven van toen herleeft dankzij zijn schildersdoeken, die werklust, angst, woeste natuur, en bovenal de klederdrachten van eertijds weergeven.

K. de Jong, A.Kingmans-Claas, E.Oost & A.Groeneveld: ‘Hans von Bartels. 1856-1913. Schilder tussen het vissersvolk’. WBOOKS, Zwolle. ISBN 978 94 625 8268 2.

Op 10 juli 1887 legde de in 1856 in Hamburg geboren kunstenaar Hans von Bartels voor de eerste maal een bezoek af aan Katwijk aan Zee. Von Bartels, die les had gehad van de Hamburgse marineschilder Rudolph Hardorff en vervolgens de Kunstakademie Düsseldorf had doorlopen, trouwde met schrijfster Wanda Grohs, die hem op zijn studiereizen kris kras door Europa getrouw zou volgen. Al op hun eerste reis, de huwelijksreis in 1882, bezocht het paar de Baltische kust, die voor Hans meteen als studiereis diende.

Nadat het paar in 1885 Hamburg verliet om zich definitief te vestigen in München, ging Von Bartels regelmatig naar Rügen en het Noordzee-eiland Helgoland om daar vele aquarellen te schilderen. In 1887 bezocht Von Bartels voor de eerste keer de Nederlandse kust, waar hij zo geïntrigeerd raakte door het vissersleven op zowel zee als aan land dat hij er tot zijn dood jaarlijks zou terugkeren om te schilderen.

De eerste plaats die hij aandeed zou Katwijk aan Zee zijn, de plaats waar het strand, de duinen, de bonte klederdrachten, de visverkoop, het eenvoudige leven binnenshuis en de schepen alom vertegenwoordigd waren. Op realistische wijze zette hij zijn schilderijen op, waarvan vele in olieverf, en met de mensen die hij als model gebruikte ging hij uiterst respectvol om. Als verblijf koos hij niet zoals zo vele collega-kunstenaars het luxe Hotel Du Rhin uit, maar verkoos hij een kamer bij de plaatselijke bevolking. Hij kreeg een goede band met de mensen, zodat het daaraan waarschijnlijk te danken is dat het werk dat hij maakte in Katwijk aan Zee vaak realistisch is. De dagelijkse realiteit van het harde vissersbestaan zonder opsmuk!

In de lange periodes waarin hij niet in Katwijk verbleef, doceerde hij aan de kunstacademie te München. Door zijn medewerking aan het blad voor jonge kunstenaars ‘Jugend’ werd hij opgemerkt door de Duitse keizer Wilhelm II, die hem het Kaiser-Wilhelm-Kanal, nu het Noord-Oostzeekanaal liet openen. In de jaren die volgden ging de schilder ook Rijsoord bezoeken, waarna al spoedig Scheveningen, Leiden, Haarlem, IJmuiden, Volendam en Urk volgden. De plek die Von Bartels vanaf 1890 als een nieuwe uitdaging ervoer werd Bretagne met vissers- en zeewierdorpjes. De schaaldieren, andere kledij, de openbare wasplaatsen, processies, de rotskust en het verbranden van zeewier, bestemd om als bemesting van het land te dienen en om jodium te oogsten, werden geliefde schildersitems van hem.

In 1913 overleed de kunstenaar in zijn woonplaats München op 56-jarige leeftijd. De schilder raakte al snel in de vergetelheid en het is voor een groot deel te danken aan het Katwijks Museum, dat ook al in 1987 een eerste overzichtstentoonstelling van zijn werk hield, dat hij weer uit de anonimiteit geraakt is. Hoewel hij geen echte impressionist noch realist was zoals zijn collega’s van de toenmalige Haagse School, zat hij hier precies tussenin. Als schilder die het moment wist “te vangen” is hij de kunstgeschiedenis ingegaan, waarbij sprankelende kleurmomenten en spontaniteit zorgen voor de levendigheid op het schilderij.

De vier auteurs van de overzichtscatalogus van deze tentoonstelling hebben de kunstenaar op uiterst innemende wijze belicht. Wie wil weten wie collega’s en vrienden waren van Von Bartels, hoe de architectuur er tijdens zijn leven uitzag (oude ansichtkaarten) en welke werken hij maakte in de diverse fases van zijn leven zal genieten van dit prachtig vormgegeven boek. Een bezoek aan het Katwijks Museum is in deze zeker een aanrader!

De tentoonstelling ‘Hans von Bartels. Schilder tussen het vissersvolk’ is tot en met 10 november van dit jaar te bezichtigen.


Auteur

Koos Schulte