Recensie | Liefde in de Gouden Eeuw, Rembrandt en Saskia

JOURE - Dit jaar wordt er volop stilgestaan bij het 350e sterfjaar van Rembrandt van Rijn. Tentoonstellingen en vele activiteiten eren deze grote kunstenaar dan ook op diverse plaatsen waaronder het Fries Museum in Leeuwarden.

Eind vorig jaar ging daar de tentoonstelling ‘Rembrandt & Saskia’ van start met als neventitel ‘Liefde in de Gouden Eeuw’. Door de liefde van Rembrandt en Saskia in haar eigentijdse context te plaatsen, zagen de samenstellers van de tentoonstelling een uitgelezen mogelijkheid om het liefdesleven van onze voorouders daarin te betrekken. Aan de rituelen om een trouwerij, de hofmakerij, religie, blijdschap, verdriet en historische symbolen en gebruiken wordt ruim aandacht geschonken.

In samenwerking met de Gemäldegalerie Alte Meister van Museumlandschaft Hessen Kassel, waar de expositie na Leeuwarden te zien zal zijn, is er aldus een unieke tentoonstelling ontstaan, met meer dan 250 voorwerpen en maar liefst 23 werken van Hollands grootste schilder.

Marlies Stoter & Justus Lange (red.): Rembrandt & Saskia. Liefde in de Gouden Eeuw’. WBOOKS Zwolle i.s.m. Fries Museum Leeuwarden. ISBN 978 94 625 8286 6.

Saskia Uylenburgh

Het is mogelijk dat Saskia Uylenburgh, die in 1612 in Leeuwarden geboren werd, Rembrandt voor het eerst getroffen heeft in de Amsterdamse kunstwinkel-met-atelier in de hoofdstad, die het eigendom was van haar neef Hendrick Uylenburgh. Wie weet zag ze hem daar voor het eerst toen hij werkte aan zijn meesterstuk ‘De anatomische les van Dr. Nicolaes Tulp’. In de zomer van 1633 gingen Rembrandt en Saskia in ondertrouw en schilderde Rembrandt zijn twintigjarige aanstaande voor de eerste keer. Veel schilderijen, etsen en tekeningen van Saskia, zijn muze, zouden er nog volgen.

Societyhuwelijk

Een goed jaar later, op 2 juni 1634 vond de trouwerij plaats in Sint Annaparochie, een societyhuwelijk waarbij een kleurrijke groep van familieleden, academici, schrijvers en schilders aanwezig geweest moet zijn. Zo was vermoedelijk ook de beroemde Friese schilder Wybrand de Geest, die getrouwd was met Saskia’s achternicht Hendrickje Fransdr Uylenburgh, van de partij. Op de expositie hangen veel doeken van deze beroemde Fries.

Moeder en model

Als model zou Saskia vaak voor haar man exposeren. Ook Rembrandts leerlingen tekenden of schilderden haar. Op de expositie hangt een prachtig schilderij dat Govert Flinck van haar maakte. Het echtpaar ging in Amsterdam wonen, eerst bij Hendrick Uylenburgh thuis en na 1635 in diverse Amsterdamse woningen, waaronder die aan de Jodenbreestraat, de woning die nu bekend staat als ‘Museum Het Rembrandthuis’.

Ging het Rembrandt economisch meer en meer voor de wind, privé verliep het niet van een leien dakje. Het stel zou vier kinderen krijgen, waarvan de eerste drie in de wieg stierven. Het vierde kind, Titus, zou blijven leven, maar op 14 juni 1642, acht maanden na diens geboorte zou Saskia aan tuberculose overlijden, nog geen dertig jaar oud!

Saskia, van wie het kleurrijke olieverfschilderij dat Rembrandt in 1633-1634-1642 van haar maakte ‘Saskia in profil in rijk gewaad’ het visitekaartje is van deze tentoonstelling. Het schilderij dat Rembrandt wegens geldgebrek in 1750 verkocht aan de bevriende verzamelaar Jan Six. De familie Six die het schilderij op haar beurt in 1750 doorverkocht aan de keurvorst Van Hessen-Kassel. Nu is het na ruim 250 jaar voor het eerst weer in Nederland te zien.

Trouwen

In de zeventiende eeuw gold het huwelijk als een goddelijke opdracht om als man en vrouw door het leven te gaan. Kinderen krijgen kwam daarbij op de eerste plaats. Huwelijksborden om het feest, dat vaak meerdere dagen duurde luister bij te zetten, zilveren voorwerpen zoals huwelijksharten en huwelijkslinten, knottekistjes, trouwkistjes, huwelijkspenningen bruidshandschoenen, letterlappen, luisterrijke tafellakens en schilderijen zijn in al hun grandeur te bewonderen en ook ringen. In die tijd was het alleen de vrouw die tijdens de plechtigheid een trouwring om haar rechter ringvinger kreeg. Men geloofde dat op de plek van de ringvinger een ader liep die rechtstreeks naar het hart ging, waarmee het de aangewezen plaats was voor de ring.

Families in beeld

Op allerlei manieren werden families geschilderd. Man en vrouw ieder apart dan wel met alle gezinsleden aan tafel of aan het musiceren; dat schilderijen uit die tijd vaak verholen boodschappen bevatten, van bijvoorbeeld maagdelijkheid, liefde, vergankelijkheid, bijgeloof en trouw blijkt uit de prettig leesbare tekstaanduidingen. Wanneer er een gezinslid overleed, kon het gebeuren dat het kind later op een groepsportret gewoon mee geschilderd werd. Het hoorde immers bij de familie. Ook werd een overleden kind soms apart geschilderd zoals te zien is aan de kleine Aelke van Juckema.

Boek en tentoonstelling

Van de tentoonstelling, die uitmunt in overzichtelijkheid en die qua opstelling - veel schilderijen boven en naast elkaar - doet denken aan vroeger tijd is een prachtige catalogus verschenen, die eveneens in het Engels en Duits verkrijgbaar is. Aan het boek hebben talloze vooraanstaande (kunst)historici hun medewerking verleend. Een prachtig aandenken waaruit eens te meer blijkt dat de trouwbelofte van toen eigenlijk weinig blijkt te verschillen van een trouwbelofte nu.

De tentoonstelling in het Fries Museum Leeuwarden ‘Rembrandt & Saskia’ loopt nog tot en met 17 maart.

Tekst: Koos Schulte