Recensie | ‘Nach Holland’ de meidagen van 1940 door Duitse ogen

JOURE

Op een groepsportret van 6 bij 9 centimeter zien we veertien Duitse soldaten van een Pionier-eenheid (genie) aan de Reichsstrasse 59, hemelsbreed vijftien kilometer van de grens nabij Roermond. 


Wapens dragen ze (nog) niet en de sfeer lijkt uiterst ontspannen.  Toch wijst een soldaat met zijn rechterwijsvinger naar de richtingwijzer met daarop: ‘Nach Holland’.  Een speels gebaar dat verstrekkende gevolgen zou hebben toen dit gerealiseerd zou worden op 10 mei 1940… Een kiekje uit ‘Nach Holland…’
Nu, meer dan zeventig jaar later, blijkt dat duizenden Duitse soldaten aangemoedigd werden een fotocamera mee te nemen toen de Krieg een aanvang nam. Een deel daarvan werd gebundeld in ‘Nach Holland’. 


Gerard Groeneveld: ‘Nach Holland’. WBOOKS. ISBN 978 94 625 8245 3.


Doordat de vele foto’s na terugkeer in Duitsland veelal op zolders belandden en het belang ervan  door de nazaten vaak niet  werd ingezien, werd dit beeldmateriaal als het ware een blinde vlek. Zolderopschoningen, die er vaak genoeg voor zorgden dat de “Bilder van Groszvati” op internetveilingen belandden, kwamen uiteindelijk vaak bij verzamelaars terecht. Zoals bij Gerard Groeneveld (1956), die menige publicatie wijdde aan de culturele collaboratie, propaganda en fotografie.


Groeneveld constateerde dat er uiterst zelden gefotografeerd werd aan Nederlandse zijde tijdens de eerste oorlogsdagen. Voor een groot deel zou dit te danken zijn aan de legerleiding, die in tegenstelling tot de Duitse, bij monde van generaal Winkelman, het fotograferen van militaire gebouwen, militair materieel, militaire vliegvelden, wagenparken en bivaks verbood.


Vier categorieën oorlogsfoto’s
Op verschillende wijze werd het oorlogsverloop door de Duitsers in beeld gebracht. Zo waren daar de oorlogsverslaggevers die in dienst waren van de Wehrmacht en die als opdracht hadden voor dat specifieke legeronderdeel foto’s te maken voor de geïllustreerde Duitse pers. Dan waren er verdienstelijke amateurfotografen, die aangesteld werden als compagnies- of regimentsfotograaf. De derde categorie foto’s werd gemaakt voor militair gebruik vanuit de lucht, de zogenaamde Luftbilder.


De foto’s welke Groeneveld selecteerde zijn afkomstig uit de vierde categorie, die van de Duitse soldaten zelf. Jan Soldaat was dol op fotograferen. Al in 1932 was Agfa begonnen de beste fotografen van de Volksschule, in de leeftijd van 10 tot 14 jaar(!) een boxje beschikbaar te stellen. Door de concurrentie met andere producenten waaronder Eho en Kodak werden de fototoestellen steeds goedkoper. Was een boxcamera van Agfa al te koop voor 4 Reichsmark, duurdere camera’s voor de gevorderde amateur werden ook steeds geliefder zoals Voigtländer, Leica, Rolleiflex en Zeiss-Ikon. De laatste firma richtte zich met name op de Hitlerjugend, die in 1936 al uit 5,5 miljoen leden bestond. Het handige boxtoestel ‘Baldur’ was een geliefd attribuut bij de vele kampeerreizen en tentenkampen, die er door de Jugend werden gehouden.
Voor de militairen, die begin jaren veertig foto’s maakten werden er speciale herinneringsalbums geproduceerd, voorzien van voorgedrukte nazisymbolen en die van het gewenste legeronderdeel: helmpje, adelaar of hakenkruis voor de landmacht, vliegtuig of Luftwaffe-adelaar voor de luchtmacht, en de Reichskriegsflagge op de albums van de Kriegsmarine. Geen wonder dat de Duitse soldaat-fotograaf met zijn fototoestel zo de chroniqueur van zijn eigen oorlog werd.


Zo zou ook gesteld kunnen worden dat het aantal foto’s dat gemaakt werd in de meidagen van 1940 nog wel meevalt. Voor ‘Nach Holland’ maakte Groeneveld een keuze uit enige honderden foto’s en een tiental fotoalbums, waaruit hij  ruim 200 foto’s selecteerde. 


De indeling
Om uit de wirwar van foto’s te ontkomen, maakte de auteur de volgende indeling: De aanval op de noordelijke provincies, de opmars naar de Grebbeberg, Limburg en Noord-Brabant, Dordrecht, Valkenburg, Rotterdam, Rijsoord en Zeeland. Naast uiterst indringende foto’s zoals die van omgekomen Nederlandse militairen bij de Grebbeberg en Nederlandse soldaten die gesnapt waren nadat ze in burgerkleding probeerden te ontkomen in Asten (Noord-Brabant), zijn er ook meer “relaxte” foto’s. Zo zien we Duitse soldaten een koe melken, aan de praat met mensen in Brabantse klederdracht en relaxt zittend op een in beslag genomen Nederlandse personenauto. Een daarop gedrapeerde hakenkruisvlag moet voorkomen dat eigen vliegtuigen het voertuig gaan beschieten.
Duitse soldaten, die in een café lachend proosten op de goede afloop, geven aan dat de strijd gestreden is. Het begin van een vijf jaar durende bezetting kondigt zich aan.


‘Nach Holland’, dat ondertussen een tweede druk kent, is een boek geworden, dat  de mei-dagen op intrigerende wijze verbeeldt. Wat voor menige Duitser als een jongensdroom was begonnen, werd voor velen, waaronder het merendeel van de Nederlandse bevolking, een nachtmerrie. Een interessant boek voor diegenen, die meer willen weten over de meidagen van 1940, fraai verbeeld in zwart-wit.


Koos Schulte
 


Auteur

brenda.van.olphen