Recensie | De romantiek in het noorden

JOURE

In het Groninger Museum loopt momenteel de tentoonstelling ‘De Romantiek in het Noorden - van Friedrich tot Turner’. Gekozen is daarvoor uit de landschapsschilderkunst uit de periode 1770-1860 van kunstenaars, die we nu tot de romantici rekenen.

De bijbehorende uitgebreide tentoonstellingscatalogus biedt naast een heldere beschrijving van de periode, de Romantiek, een beschrijving van alle te bewonderen schilderijen. Paginagroot wordt ieder kunstwerk daarbij gepresenteerd. Blühm, Busch, Jackson en Reynaerts: ‘De romantiek in het Noorden’. Uitgeverij WBOOKS. ISBN 9 789462 582392. Met de romantiek, die het Gronings Museum ons wil voorschotelen, staat de samenstellers een wereldbeeld voor ogen. De romantiek kent immers vele uitingsvormen, die elkaar soms tegenspreken. Uitgangspunt van alle romantische kunst is een intensieve observatie van de natuur. Eigen, individuele gevoelens, ervaringen en methoden van expressie staan bij de makers, de schilders, voorop. Stemmingen in de natuur waarbij sensuele kleurstellingen niet uit de weg worden gegaan, komen we in de 95 schilderijen die de conservatoren van het museum naar Groningen haalden dan ook volop tegen. Om de bezoeker een zo helder mogelijk beeld te schetsen van “de romantiek” in al zijn gradaties werden de kunstwerken betrokken uit zowel de Noord-Europese landen tot aan Oostenrijk. Een dermate tijdrovende bezigheid, dat de samenstellers er vier jaar noeste arbeid voor over moesten hebben! Schoonheid De natuurobservatie valt op elk schilderij af te lezen. Zo zijn er de nachtelijke voorstellingen van grotten, spelonken, vulkaanuitbarstingen of branden zoals bijvoorbeeld Joseph Wright of Derby die vervaardigde. Caspar David Friedrich, de grootmeester van het romantische schilderij verbeeldt vaak een figuur die op de rug gezien wordt, oog in oog met het landschap, dat allerlei gevoelens bij die persoon oproept. De religieuze lading, “het verlangen naar gene zijde”, lijkt dan latent aanwezig. Een enkel keer lijkt een situatie uitzichtloos, zoals op ‘Winterlandschap’ waarop een wandelaar op het eind van zijn wandeling lijkt te zijn aangekomen te midden van een uitgebreid sneeuwlandschap. Houdt het aardse leven hier op? Negen schilderijen van de Duitse schilder zijn in al hun pracht te bewonderen. Ook de Scandinavische kunstenaars uit de negentiende eeuw zijn in ruime mate vertegenwoordigd en hoe. Zo is daar Knut Baade, wiens ‘Scène uit de tijd van de Noorse saga’s’ voorop het overzichtsboek geplaatst is. Een sagenheld, afgezet tegenover een stuk onafzienbare natuur in de vorm van de zee… Of Peder Balke, die een rendierjager en enige dieren weergeeft onder de middernachtszon. Wilhelm Bendz, een Deense schilder, verbeeldt de weidsheid van de natuur zodanig, dat het de vraag is of de kunstenaar die in de bergen aan het schilderen is, dat alles wel op zijn doek kan vangen. Echter ook de Britse schilders zijn aanwezig met schitterende panorama’s zoals die van John Constable. Of het landschap van Peter de Wint waarop een kluizenaar met kruisvormige staf een veilig heenkomen zoekt voor de bliksem. Zelfs van William Turner hebben de samenstellers vijf landschappen tentoon kunnen stellen, werken, die schildertechnisch hun tijd al vooruit zijn, maar qua onderwerp overeenkomen met het wereldbeeld van de romantiek zoals het hier uitgewerkt is. Ook de Nederlandse schilders, die we kunnen plaatsen onder de romantiek zoals Wijnand Nuijen, Andreas Schelfhout en Barend Cornelis Koekoek zijn prominent aanwezig, waarbij opvalt dat hun werk bepaald niet onderdoet van dat van hun collegae uit het buitenland. Uiterst sfeervol zijn de winterlandschappen waarop hout gesprokkeld wordt uit de bosrijke omgeving en sneeuw en ijs in al hun kille gradaties opvallen. Ook het Eikenbos van Koekoek geeft de oneindige natuur weer. Enige passanten bij een beek, kooplieden die verpozing zoeken in de schaduw en eiken, zo hoog, ongerept en sterk dat de schilder deze wel geschilderd móet hebben! Ook Nuijen is een romanticus pur sang. Op ‘Schipbreuk op een rotsachtige kust’ zien we een bark die te pletter is geslagen; schipbreukelingen en gewonden worden zo goed mogelijk door de lokale bevolking verzorgd, hoewel de storm nog niet lijkt te zijn afgelopen… De tentoonstellingscatalogus ‘De romantiek in het Noorden’ kent een heldere indeling, enige inleidingen, vervolgens een beschrijving van de afzonderlijke schilderijen naast de afbeelding, en afsluitend een personenregister. De uitvoering van het boek in hard cover en het kloeke formaat, weergaloos gedrukt, zullen de lezer thuis ook in verrukking brengen. Of men nu op de tentoonstelling geweest is of niet! Nog tot en met 6 mei 2018 is deze tentoonstelling in het Groninger Museum te bezichtigen. Koos Schulte

Auteur

Brenda van Olphen