Recensie | Het dagelijkse leven voor en achter de schermen van de DDR in zeer bijzonder kijk- en leesboek

JOURE

Van 7 oktober 1949 tot 3 oktober 1990 bestond de DDR, de Deutsche Demokratische Republik, bij ons vaak aangeduid als Oost-Duitsland. De derde oktober, de dag van de Duitse hereniging zullen velen zich nog als de dag van gisteren herinneren…

Met de val van de muur in Berlijn was de “Wende” al een feit. Teruggaan naar de tijd van de DDR is dan ook eigenlijk een reis maken naar een niet meer bestaand land, een staat die nog slechts op papier bestaat. Een land dat dankzij voorwerpen van voorheen waaronder boeken, foto’s, bouwwerken, wegen,  archieffilms, enz. memoreert aan zijn verleden. In 1990 werd er in de voormalige DDR flink opgeruimd. Maar liefst 19 miljoen ton afval werd afgevoerd… Een flink aantal mensen twijfelde plotseling aan deze opruimwoede en begon spullen van allerlei aard apart te plaatsen. Wie weet kon het ooit nog ergens toe dienen. In Berlijn werd een ‘Wende Museum’ opgericht waar kennis genomen kon worden van dit sombere stuk Duitse geschiedenis. Door de gigantische hoeveelheid aan materialen, die het museum ontving versloeg het er welhaast in: wat was wel relevant voor die tijd, wat zou alsnog weg kunnen. Een groep verzamelaars en historici in de Verenigde Staten zag de worsteling van “de Berlijners” met lede ogen aan en begon veel materiaal wat terzijde geschoven werd op te slaan om het vervolgens op te gaan halen dan wel aan te schaffen. Zo ontstond uiteindelijk in Los Angeles  een ‘Wende Museum’ dat qua capaciteit dat van Berlijn verre zou overtreffen. Een museum vol dingen waarvan de museummedewerkers zelf zeggen: “Luxe en gewone voorwerpen, afschrikwekkend en mooi, zowel handmatig als machinaal vervaardigd, persoonlijk en officieel. Tezamen tonen ze dat het leven in de DDR meer was dan alleen onderdrukking; ook de zorgen van alledag zijn af te leiden van vele voorwerpen. En bij het alledaagse horen ook affiches, vlaggen, kunst en beelden…” Uit de collectie werd anno 2017 een grote diversiteit aan materialen gehaald om deze te boek te stellen, voorwerpen, die anders veelal in de archiefruimten zouden blijven liggen, slechts gadegeslagen door de conservatoren en historici van het museum. Justinian Jampol: ‘Das DDR Handbuch’. The East German Handbook’ (816 pagina’s). Taschen. ISBN 978 3 8365 7188 3. Om de geschiedenis van een land te boek te stellen waarbij álle facetten aan bod zouden komen, al zou het voor een groot deel draaien om beeldmateriaal, was voorwaar geen kleinigheid. Jampol zocht fotografen en experts uit, die ieder hun specialiteiten kenden. Zo zouden na lang wikken en wegen de volgende items belicht worden:

Eten, drinken en roken

Interieurfoto’s van restaurants, spijskaarten, advertenties van voedingswaren, etiketten, blikvoeding, en bierviltjes, het zijn slechts enkele items van de vele, die uitgebreid na te gaan zijn.

In huis

Hoe zagen de huiskamers eruit, de keuken, en slaapkamer(s) en welke toiletartikelen werden er door familie gebruikt. Zelfs het kinderspeelgoed wordt niet vergeten!

Design en mode

Aardewerk, kleding, modetijdschriften en techniek (waaronder typemachines, radio’s, tv’s, computers, etc.), alles was aanwezig, maar wel anders dan in het vrije Westen…

Vrije tijd

Grammofoonplaten (van het DDR-merk Amiga),  film, fotografie, het Palast van de Republik (de regeringsgebouwen te Berlijn), erotiek, camping en sport. Alles ten bate van de vrije tijd…

Reizen

Met de trein, de auto (Trabant, Wartburg)of met het vliegtuig kon men er opuit. Landkaarten volop, en foto’s, bijvoorbeeld die van het schip ‘Völkerfreundschaft’, het “droomschip van het Socialisme”, het enige cruiseschip dat Oost-Duitsland rijk was. Het was aangekocht nadat het schip van de Zweden-Amerika Lijn in 1956 in botsing was geraakt met de ‘Andrea Doria’ bij Newfoundland.

Aan het werk en op school

Diploma’s, de Leipziger Messe, industrie, kleding en posters, alles voor de Bildung!

De politiek

De Partijdag, de SED (de staatspartij), de Jonge Pioniers, Vopo’s, Checkpoint Charlie, de Stasi, Staatscadeaus, historische personages, Erich Honecker. Diverse items, die het leven van alledag in de DDR bepaalden. Om een “goed beeld” te krijgen van de DDR-bevolking had het Ministerium für Staatssicherheit, de Stasi, toen de Muur viel 180 kilometer aan aktes, een miljoen (geheime) foto’s en 200.000 toonbanden (vol afluistergesprekken…).

Toen de muur viel…

Was het aanvankelijk één en al euforie, toen de vrijheid haar intrede had gemaakt verdween deze bij velen als sneeuw voor de zon… ‘The East German Handbook’ is een boek geworden dat zijn weerklank niet kent: het in het Duits en Engels verschenen boek oogt enerzijds als een oude catalogus van Ter Meulen Post of van Wehkamp vol foto’s om de waren aan te prijzen. Voorwerpen, die in de tijd waarin ze ontstonden in het Vrije Westen al als “ouderwets, oubollig” werden ervaren. Anderzijds is het een onthutsend boek dat de kijker-lezer een inkijkje geeft áchter de schermen van de Republiek, over een stuk propaganda en indoctrinatie dat alle verbeelding te boven zou gaan!  Elk hoofdstuk kent een korte inleiding waarna een opvolgend beelddossier voor de verheldering zorgt. Het boekje in de serie ‘Icons’ uit 2004 eveneens verschenen bij Taschen: ‘DDR design’ (ISBN 3 8228 3216 2) is door deze alomvattende uitgave totaal overbodig geworden! Koos Schulte

Auteur

Redactie