Recensie | Hollandse meesters terug van weggeweest in ‘De Hermitage’

JOURE

In de schilderijencollectie van museum ‘De Hermitage’ in Sint Petersburg bevinden zich maar liefst 1500 Hollandse Meesters. 63 Daarvan worden nu getoond op de tentoonstelling ‘Hollandse Meesters uit de Hermitage’.

Na een periode van bijna drie eeuwen zijn ze terug in hun geboorteland in de Hermitage Amsterdam. Zeer bijzonder, zeker als men weet dat er alleen al zes schilderijen van Rembrandt mee gekomen zijn! Bij deze tentoonstelling, die loopt tot en met 27 mei 2018 is een luxe catalogus uitgegeven onder redactie van dr. Irina Sokolova bij WBOOKS. Dr. Irina Sokolova: ‘Hollandse Meesters uit de Hermitage, oogappels van de tsaren’. WBOOKS. ISBN 978 90 78653 684. In de zeventiende en achttiende eeuw begon de Russische elite meer en meer de Hollandse schilderkunst uit de Lage Landen te waarderen. Zo hevig dat er 1500 werken verhuisden naar Rusland, zoals naar de vredelievende tsaar Frederik de Grote en topverzamelaar Pjotr Semjonov-Tjan-Sjanski. Opvolgers van de tsaar en de kring rondom het hof, waren nog gepassioneerder in hun verzamelwoede, zodat de Hermitage, het voormalige Winterpaleis, uiteindelijk de trotse bezitter zou worden van een ongekend rijke collectie Hollandse Meesters. Naast de unieke wijze van schilderen, die de Hollandse schilders zo beroemd maakte, was het vooral het huiselijk realisme, de ogenschijnlijk dagelijkse werkelijkheid, waar de Russen voor vielen. Nadat alle Hollandse werken in het verre Sint Petersburg een plaatsje hadden bemachtigd in de Hermitage aldaar zouden ze van alles meemaken, zoals in de boeiende inleiding van het boek te lezen is: “Hun ogen hebben hier Russische tsaren en Europese monarchen gezien, grote dichters en roemrijke generaals, vermaarde kunstenaars en bouwmeesters, vooraanstaande kunsthistorici uit de hele wereld, de leden van de Voorlopige Regering van 1917, gewonde soldaten tijdens de Eerste Wereldoorlog, brigades revolutionairen en een menigte bedienden, bekwame conservatoren, massa’s bezoekers en drommen toeristen, militairen die afweergeschut bedienden, leiders van alle landen ter wereld, onder wie de Nederlandse koning en koningin en tal van Nederlandse minister-presidenten. Samen met de Hermitage hebben zij wereldoorlogen overleefd, de Russische revolutie, het beleg van Leningrad, de opheffing van de Sovjet-Unie en veel andere gebeurtenissen…” Overigens ging het ook wel eens mis. Nadat keizerin Catharina de Grote de verzameling Braamcamp had gekocht, verging het schip, de ‘Vrouw Maria’, in 1771op de Oostzee nabij de Finse kust. Nooit zijn de schilderijen weer boven water gekomen. 63 Schilderijen te boek Alle 63 schilderijen komen we tegen in de gebonden overzichtscatalogus. Na inleidingen van divers kunsthistorici en een essay van Cees Noteboom treffen we steeds een gedegen beschrijving van het werk aan. Gegevens van de kunstenaar worden gevolgd door de beschrijving van het kunstwerk zelf: wat het voorstelt, welke namen er van het schilderij bekend zijn en welke eventuele zinnebeeldige thema’s het bevat. Het schilderij wordt compleet weergegeven, gevolgd door een uitsnede op twee pagina’s van het boek om bijzonderheden beter te kunnen waarnemen. Achterin het boek komen we biografieën tegen van de scheppers van de kunstwerken. Interessant want naast de groten zoals Rembrandt, Jan Steen, Frans Hals en Jan van Goyen zijn er ook veel kunstenaars, die minder bekend zijn. Zoals Herman van Aldewereld, Gerrit Adriaensz. Berckheyde, Willem Drost, Caspar Netscher, enzovoorts. Kent u bijvoorbeeld de uit Leeuwarden afkomstige Abraham van den Tempel (1622-1672) van wie een prachtig familieportret geëxposeerd wordt? Zowel de tentoonstelling als het boek tonen een afwisselend geheel van Hollandse schilderkunst uit de Gouden Eeuw: stillevens, landschappen, binnenhuisarchitectuur, kerkinterieurs, zeegezichten, Bijbelse historiën, winterlandschappen, beroepen en musicerende gezelschappen. En zelfs de strip lijkt aanwezig! In ‘De straf van de jager’ uit de jaren 1648-52 van Paulus Potter zien we een werk opgezet als een strippagina waarin blijdschap, leedvermaak en wraakzucht waar te nemen zijn. De didactische boodschap van de jachtscènes , waarin een wrede en geniepige jager ten offer valt aan de verontwaardiging van de dieren, moest de prins ertoe aanzetten zijn wijsheid en gezonde verstand te gebruiken… Wanneer men louter een bezoek aan de tentoonstelling brengt om de zes schilderijen van Rembrandt, dan zou dat al een aanrader zijn, los van de 57 overige kunstwerken van formaat! Zo is daar ‘Flora’ een verpersoonlijking van de Romeinse godin van de lente. Rembrandt schilderde het werk in1634, het jaar waarin hij in Sint Annaparochie trouwde met Saskia van Uylenburgh. Bijzonder is de weelderige bloemenkrans. Een aanrader is ook ‘Jonge vrouw met oorbellen’, een werk vol intimiteit waarin een vrouw geniet van haar aanblik van een pareloorhanger, die zij aan het passen is. Een vergelijking met Vermeers ‘Meisje met parel’ dringt zich dan ook op. Ook ‘Oude man in het rood’, een werk waarop Rembrandt zijn oude vader als model gebruikt zou hebben, is van een ongeëvenaarde schoonheid, hoewel er kunstkenners zijn, die in het schilderij een product van Rembrandts atelier zien. Interessant zijn ook de tentoongestelde pronkvazen die vervaardigd werden in de in Petersburg gestichte Keizerlijke Porseleinfabriek. Het in de vroeg negentiende eeuw ontworpen porselein is voorzien van afbeeldingen naar de Hollandse Meesters. Aan deze puur ter decoratie dienende vazen werden de afbeeldingen overgezet in een periode van tussen de twee en zes maanden! Een zeer afwisselende expositie, die in leven gehouden kan worden door de neerslag hiervan in het schitterend uitgevoerde boek! Koos Schulte

Auteur

Brenda van Olphen