Recensie | Mata Hari, spionne voor de eeuwigheid…?

Joure

Nadat Mata Hari op 15 oktober 1917 door een Frans vuurpeloton werd geëxecuteerd, zouden de Franse kranten haar de ‘weerzinwekkendste verraadster uit de Eerste Wereldoorlog’ noemen…

Een eeuw later lijkt de mist rond de uit Leeuwarden afkomstige Margaretha Geertruida Zelle (1876-1917) , die als oosterse danseres, gezelschapsdame en dubbelspionne naam zou maken, nog steeds niet opgetrokken. In zijn meest recente boek ‘Mata Hari’ stelt Jan Brokken de geheimhouding van het dossier door het Franse ministerie van Defensie daarvoor aansprakelijk… Schreef Brokken dit boek, zijn ‘eersteling’ “Mata Hari’ in 1975, voor deze herdruk herschreef hij het, zonder af te zien van zijn stijl, om recente vondsten en revelaties over het leven van Gretha Zelle hierin te verwerken. ”Leeuwarden zal nooit een tweede Mata Hari voortbrengen. Meer nog dan een persoon was ze een uniek verschijnsel in een fataal tijdperk. Voor mij was ze een onuitputtelijke bron voor een eerste boek”, aldus de auteur in zijn uitleiding. Jan Brokken: ‘Mata Hari’. Olympus, Atlas Contact. ISBN 978 90 467 0647 3. In grote lijnen zullen velen de levensloop van Mata Hari kennen. Ze werd in 1876 als Margaretha Zelle geboren aan de Kelders in Leeuwarden als dochter van een winkelier in hoeden en petten: Adam Zelle. Een winkelier, die door de Leeuwarders als een dikdoener beschouwd werd en die hem dan ook smalend ‘de Baron’ noemden. Na de scheiding van haar ouders ging Margaretha bij een oom in Leiden wonen, de stad waar ze de Kweekschool voor bewaarschoolhouderessen zou bezoeken. Dankzij een aan het licht gekomen erotische relatie met de directeur werd Margaretha van school gestuurd. Via een contactadvertentie ontmoette ze KNIL-kapitein Rudolph MacLeod, waarna een huwelijk volgde dat de achttienjarig maar wat graag aanging, mede omdat ze dol was op uniformen… Nederlands-Indië Door de contacten van haar man belandde Margaretha in de ‘betere standen’. Met hem vertrok ze naar Java waar ze twee kinderen zou krijgen Louise Jeanne (roepnaam: Non) en Norman. De laatste zou (waarschijnlijk) door vergiftiging om het leven komen, Non zou ook op jonge leeftijd overlijden. In 1902 verlieten de MacLeods Indië vanwege huwelijksproblemen, die uiteindelijk op een scheiding zouden uitlopen. Mata Hari’s carrière Na even in een circus te zijn opgetreden en als schildersmodel te hebben gefungeerd, zou Margaretha naar Frankrijk vertrekken waar zij in 1905 als Mata Hari oosterse dansen haar eigen invulling gaf. Een recensent beschreef haar als volgt: “Plotseling komt Mata Hari te voorschijn. Het oog van de dag, de glorieuze Zon. Ze is lang en slank en lenig als een slang” om te eindigen met: “Dan gooit Mata Hari met een forse zwaai juwelen en sluiers van zich af…” Een andere criticus omschreef haar als “met mooie gebaren, zo gedurfd en toch zo kuis…” In Parijs werd zij beschouwd als een sensatie en in de salons der rijken verdiende zij vervolgens een vermogen. Ook kunstenaars waaronder Puccini, Debussy, Massenet, Stravinsky en Picasso, alsmede politici en vorsten raakten onder haar bekoring. Geld Uiteindelijk zou Mata Hari vanwege haar vele contacten gaan spioneren voor de Fransen en vervolgens voor de Duitsers ten tijde van de eerste Wereldoorlog. Ze zou hiermee eveneens vermogens gaan verdienen. Toen de Russen haar ook vroegen te gaan spioneren aldus Brokken, eiste zij een dermate hoog honorarium op, dat deze hiervan gingen afzien. Op 13 februari 1917 werd Mata Hari gearresteerd op verdenking van spionage en verstandhouding met de vijand, Duitsland. Een ondoorzichtig proces volgde en op 24 juli 1917 werd ze schuldig bevonden. Op de vijftiende oktober 1917 werd ze door twaalf soldaten geëxecuteerd bij het kasteel van Vincennes. Mata Hari anno 2017 Brokken memoreert aan het einde van zijn biografie Leeuwarden: voor het geboortehuis aan de Kelders 33 staat een standbeeld van haar en een aquaduct draagt haar naam. Toevoegingen in de tekst van deze herdruk zijn voor een groot deel afkomstig van de briefwisseling die Margaretha in de periode 1902-1904 voerde met haar man en het volledige dossier dat in 2001 verscheen: ‘Le dossier secret du conseil de guerre’. Ook het werk van F.B.Hotz zou veel relevante informatie bevatten. In de toekomst zal er zeker nóg meer informatie opduiken over Margaretha Zelle, de vrouw waarvan Brokken zegt: “Voordat ze werkelijk gevaarlijk kon worden, stond ze voor het executiepeloton. Haar activiteiten als spionne zijn oneindig opgeblazen of ten onrechte faliekant ontkend”. Jan Brokken heeft een prettig lezende biografie geschreven over de vrouw, die hij zegt te bewonderen voor haar durf en het feit dat ze Parijs, Wenen, Milaan en Berlijn aan haar voeten kreeg. Zeker interessant om te lezen met het oog op de diverse activiteiten, die er momenteel in Leeuwarden gehouden worden. Koos Schulte In Leeuwarden: Fries Museum: ‘Matha Hari, de mythe en het meisje’. 14 oktober 2017 t/m 2 april 2018. Nieuwe Stadsgalerie 2018: ‘Kunstenaars en Mata Hari’. Tot en met 23 december 2017. ‘In de voetsporen van Mata Hari’. Historisch Centrum Leeuwarden tentoonstelling en vervolgens stadswandeling. Het Andere Museum: ‘Mata Hari. Lady of fashion’, ‘Mata Hari en de mode’. Tot en met 29 april 2018.

Auteur

Brenda van Olphen